Poradnik: Problemy natury psychicznej związane z podeszłym wiekiem
Zakupy, posługiwanie się pieniędzmi, umiejętność przygotowywania posiłków czy korzystania ze środków transportu, to podstawowe czynności niezbędne do prowadzenia samodzielnej egzystencji. W pewnym okresie życia ich wykonywanie zaczyna sprawiać poważne trudności.
W miarę starzenia się populacji światowej coraz większym problemem stają się zaburzenia poznawcze związane z długowiecznością. Mimo wielu badań nie udało się ustalić kryteriów odróżniających nasilenie i charakter zmian funkcji poznawczych, związanych z normalnym starzeniem się od zmian, będących manifestacją procesu patologicznego w centralnym układzie nerwowym. Ludzie w podeszłym wieku potrzebują więcej czasu, aby nauczyć się czegoś nowego, mają trudności z samokontrolą, a opanowane wiadomości łatwiej zapominają. „Słabe miejsca” starzejącej się pamięci to upośledzone szybkie przyjmowanie, gromadzenie i przywoływanie informacji. „Luki w pamięci”, „deficyt pamięci”, „zanik pamięci” to różne określenia dla otępienia umysłowego. U pacjentów powyżej 85. roku życia odsetek osób cierpiących z powodu otępienia wynosi 35%. Otępienie może być wynikiem starzenia się mózgu lub towarzyszyć innym chorobom np. chorobie Alzheimera, udarom mózgowym, chorobie Parkinsona, depresji, nadużywaniu alkoholu, awitaminozie B12 lub niedoczynności tarczycy. Rozpoznanie upośledzonej pamięci jest stosunkowo proste. W tym celu stosuje się różne testy np. „powtarzanie liczb” w kolejności dosłownej i w porządku odwrotnym oraz „listę słów” czy „testy łączenia liczb”.
Zaburzenia pozapoznawcze
przeważnie występują we wczesnym okresie depresji, kiedy chory zdaje sobie jeszcze sprawę z narastających problemów pamięciowych oraz w umiarkowanym stadium choroby Alzheimera, chociaż mogą występować również wcześniej. Częste są urojenia. Mogą dotyczyć kradzieży, zdrady małżeńskiej, porzucenia, chęci oddania do domu opieki, czy działań prześladowczych (najczęściej trucia, co może być przyczyną odmowy brania leków przez pacjenta). Czasami występuje zespół Capgrasa, i wtedy chory uważa, że wygląd opiekuna jest identyczny z wyglądem oszusta. Halucynacje, przeważnie wzrokowe, są rzadszym objawem.
Depresja
ma charakter choroby przewlekłej, z nawrotami. Okresy depresji mogą być wywoływane różnymi wydarzeniami życiowymi np. śmierć osoby bliskiej. Choroba charakteryzuje się obniżeniem nastroju, przygnębieniem, poczuciem małej wartości i spadkiem energii witalnej. Samoocena i pewność siebie są obniżone, stąd chorzy uznają się za osoby bezwartościowe i bezużyteczne. Towarzyszy temu poczucie beznadziejności i brak perspektyw na przyszłość. Często, bo u 2/3 chorych na depresję pojawiają się myśli samobójcze. Uczuciu zmęczenia i braku energii towarzyszy upośledzona sprawność intelektualna, spowolnienie myślenia oraz trudności w koncentracji. Obok dolegliwości psychicznych występuje brak apetytu, bezsenność. W zaawansowanych przypadkach depresji pojawiają się urojenia i omamy.
Bezsenność
to występująca co najmniej od miesiąca trudność w zasypianiu lub utrzymaniu snu, która upośledza funkcjonowanie człowieka. Za 30% wszystkich przypadków bezsenności odpowiedzialna jest depresja. Bezsenność częściej występuje u ludzi w podeszłym wieku, co wiąże się zwykle z miażdżycą naczyń mózgowych i niedokrwieniem mózgu.
Choroba Alzheimera
W 2006 na świecie cierpiało na nią około 26,6 miliona chorych. Przewiduje się, że w 2050 r. zachoruje 85 milionów osób. W chorobie Alzheimera dochodzi do ciągłego, bardzo szybkiego „umierania” komórek nerwowych (neuronów), które odpowiedzialne są za przekazywanie informacji. Blisko połowa komórek umiera w ciągu 7-12 lat od rozpoczęcia choroby, a w ich miejsca wypełniają złogi białkowe, które powodują ogromne spustoszenie w mózgu osoby chorej. W zależności od nasilenia występujących objawów wyróżnia się kilka stadiów choroby. Rozpoczynają ją łagodne zaburzenia poznawcze, które nieznacznie przekraczają normę dla wieku i poziomu wykształcenia. We wczesnym stadium występują trudności przy wykonywaniu złożonych zadań (zakupy, gotowanie, finanse itp.), problemy w podejmowaniu decyzji, gubienie się w nowych sytuacjach, trudności w znalezieniu właściwego słowa, robienie dygresji i łatwe gubienie wątku w rozmowie. Pojawia się pogorszenie orientacji w środowisku (trzymanie się znanych miejsc), zdarzają się też zaburzenia orientacji w czasie, dotyczące dnia, tygodnia lub miesiąca. Tym zaburzeniom mogą towarzyszyć objawy depresyjne, zmiany osobowości (brak inicjatywy, utrata zainteresowań, izolowanie się, apatia) czy zaburzenia zachowania w postaci rozdrażnienia, wybuchowości, nadmiernej podejrzliwości. W umiarkowanym stadium choroby Alzheimera cechą charakterystyczną jest utrata zdolności do samodzielnego życia. Natomiast w stadium zaawansowanym chorzy tracą umiejętność chodzenia, przebywają w łóżku, nie mają żadnej wiedzy na temat siebie i otoczenia, wymagają całkowitej opieki. Przyczyną zgonu najczęściej jest zapalenie płuc.
Choroba Parkinsona
jest schorzeniem neurodegeneracyjnym, prowadzącym do stopniowo postępującej niesprawności ruchowej. Występują przy niej objawy ruchowe podatne na leczenie, czyli spowolnienie ruchowe i sztywność mięśniowa, w mniejszym stopniu drżenie spoczynkowe kończyn, oraz objawy ruchowe oporne na leczenie: zaburzenia mowy, połykania, niestabilność postawy i upadki. Ponadto dla schorzenia charakterystyczne są objawy pozaruchowe : niedociśnienie krwi ortostatyczne, zaburzenia oddawania moczu, zaparcia, depresja, zaburzenia funkcji poznawczych i zaburzenia snu.
Otępienie naczyniopochodne
to ok. 10-15% wszystkich demencji. Niewątpliwie główną (ale nie jedyną!) przyczyną jest miażdżyca tętnic i jej konsekwencje w postaci udarów mózgowych. Wśród czynników ryzyka wymienia się źle kontrolowane nadciśnienie tętnicze czy cukrzycę typu 2, nadużywanie alkoholu, palenie tytoniu, otyłość, wysokie stężenia cholesterolu, stresy, brak aktywności fizycznej i niewłaściwą dietę.